Кыргыз тилинде мүчө сөзгө жалганганда, анын үндүүсү сөздүн акыркы үндүүсүнө ылайыкташат. Бул көрүнүш сингармонизм, же үндүүлөрдүн шайкештиги деп аталат.
Жоон жана ичке үндүүлөр
- Жоон үндүүлөр: а, о, у, ы
- Ичке үндүүлөр: е (э), ө, ү, и
Сөздө жоон үндүү болсо, мүчөдө да жоон үндүү келет, ичке болсо — ичке: кыз — кыздар, эшик — эшиктер.
Эриндик шайкештик
Акыркы үндүү эриндик болсо (о, ө, ү), мүчөнүн үндүүсү да эриндик болот: тоо — тоолор, көл — көлдөр, үй — үйлөр. Бирок у тамгасынан кийин а келет: уул — уулдар, кум — кумдар.
Көптүк мүчөсү: жыйынтык
- акыркы үндүү а, ы, у → -лар: аталар, кыздар, уулдар
- акыркы үндүү е, и → -лер: эшиктер, китептер
- акыркы үндүү о → -лор: тоолор, колдор
- акыркы үндүү ө, ү → -лөр: көлдөр, үйлөр
Мүчөнүн үнсүзү да өзгөрөт
Сөз үндүүгө же й, р тыбыштарына бүтсө — л (тоолор, жерлер); л, м, н, ң, з, ж сыяктуу үнсүздөргө бүтсө — д (колдор, кыздар); каткалаң үнсүзгө (к, п, т, с, ч, ш) бүтсө — т (аттар, китептер). Ошентип көптүк мүчөсүнүн 12 варианты бар.
Барыш жөндөмө да ушундай
айылга, тоого, үйгө, көлгө, мектепке, Бишкекке — мүчө ар дайым сөздүн акыркы үндүүсүнө жана тыбышына «угуп» тандалат.

Комментарийлер0
Комментарий жазуу үчүн кириңиз
КирүүАзырынча комментарийлер жок — биринчи болуп жазыңыз!